คนเล่นกีตาร์อยากลองพิณอีสาน ทักษะไหนใช้ต่อได้ และอะไรต้องเริ่มใหม่
23 กันยายน 2569

เปิดเพลงที่มีพิณไฟฟ้าเล่นนำสักท่อน แล้วนึกถึงเสียงกีตาร์ไฟฟ้าที่ตั้งแอมป์ไว้คลีนและเลือกปิ๊กอัพตัวใกล้บริดจ์ หัวเสียงจะแหลมใส ดีดแล้วพุ่งออกมาก่อนเครื่องอื่น มือกีตาร์จำนวนไม่น้อยฟังพิณครั้งแรกแล้วรู้สึกคุ้นหูทันที เพราะพิณก็มีความสดและคมในแบบที่ใกล้กัน ต่างกันตรงที่ใต้ทำนองของพิณมีเสียงสายเปิดดังหึ่งยืนพื้นอยู่ตลอดเวลา
ความคุ้นหูนี้เป็นทั้งข้อได้เปรียบและกับดัก ได้เปรียบเพราะมือกีตาร์ไม่ได้เริ่มจากศูนย์ ส่วนกับดักคือถ้าเอาวิธีคิดแบบกีตาร์ไปครอบพิณทั้งหมด เสียงที่ออกมาจะเป็นมือกีตาร์ที่บังเอิญถือพิณอยู่ มากกว่าจะเป็นเสียงพิณจริงๆ ด้านล่างจึงแยกให้เห็นว่าอะไรยกมาใช้ได้ และอะไรควรวางไว้ก่อนแล้วเรียนใหม่ด้วยใจที่ว่าง
สิ่งที่มือกีตาร์ได้เปรียบ
- มือขวาที่คุมปิ๊กได้แล้ว พิณส่วนใหญ่ดีดด้วยปิ๊กหรือแผ่นวัสดุบางๆ ที่ทำหน้าที่คล้ายกัน คนที่ดีดสลับขึ้นลงได้สม่ำเสมออยู่แล้วจะเก็บโน้ตเร็วๆ ในลายพิณได้ไวกว่าคนที่เพิ่งจับเครื่องดนตรีครั้งแรกมาก
- นิ้วซ้ายที่รู้จักเฟรต พิณมีเฟรตให้กดเหมือนกีตาร์ ความแม่นของการวางนิ้วชิดหลังเฟรต การรูดนิ้วเปลี่ยนตำแหน่ง และการกดให้เสียงไม่บอด จึงยกมาใช้ได้เกือบทั้งหมด
- เบนด์และสไลด์ เทคนิคดันสายกับรูดนิ้วที่ใช้ในเพลงบลูส์หรือร็อก ช่วยทำเสียงเอื้อนแบบพิณได้ เพียงแต่ต้องฟังให้ดีว่าเพลงพื้นบ้านเขาเอื้อนแค่ไหน ไม่ใช่ดันสุดแรงแบบโซโลบนเวทีร็อก
- หูที่เคยจับคีย์ คนที่เคยแกะเพลงเองจะได้เปรียบชัดเจน ใครยังพึ่งแท็บเป็นหลัก การหัดฟังโน้ตตัวแรกของท่อนให้ออกด้วยหูตัวเองจะช่วยได้ตรงจุด เพราะลายพื้นบ้านจำนวนมากถ่ายทอดกันด้วยการฟังแล้วเล่นตาม ไม่ได้เขียนไว้บนกระดาษ
- ความเข้าใจเรื่องเสียงไฟฟ้า วงร่วมสมัยหลายวงใช้พิณไฟฟ้าเสียบแอมป์หรือส่งเข้ามิกเซอร์ คนที่รู้จักการปรับวอลุ่ม โทน และเอฟเฟกต์พื้นฐานอยู่แล้วจะจัดเสียงพิณไฟฟ้าได้ไม่ยาก ใครเคยศึกษาว่าปิ๊กอัพแต่ละชนิดทำให้กีตาร์ไฟฟ้าเสียงเปลี่ยนไปอย่างไร ก็เอาความรู้นั้นมาต่อยอดกับพิณได้ทันที
สิ่งที่ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่
- วิธีคิดเรื่องคอร์ด มือกีตาร์ถูกฝึกให้คิดเป็นคอร์ดและตีคอร์ดคลอ แต่พิณเน้นทำนองที่เดินอยู่บนเสียงโดรน สายบางเส้นถูกปล่อยเปิดให้ดังยืนพื้นไปตลอด ต้องเปลี่ยนคำถามในหัวจาก “ตอนนี้คอร์ดอะไร” มาเป็น “ทำนองกำลังเดินไปทางไหนบนเสียงพื้นที่ไม่เปลี่ยน”
- ลายพื้นบ้าน เพลงพิณเล่นกันเป็น “ลาย” แต่ละลายมีอารมณ์และสำเนียงเฉพาะตัว ชื่อลายและวิธีเล่นยังต่างกันไปตามครูและท้องถิ่น จึงไม่ใช่สิ่งที่เปิดตารางแล้วเล่นตามได้ทันที
- สำเนียงและการเอื้อน โน้ตถูกทุกตัวแต่สำเนียงผิดก็ยังฟังไม่ใช่พิณ น้ำหนักที่ปิ๊กกระทบสาย การปล่อยโน้ตให้ค้างหรือตัดให้สั้น เป็นรายละเอียดที่ต้องฟังจากคนที่เล่นมานาน
- การตั้งสายของเครื่อง พิณแต่ละตัวอาจตั้งสายไม่เหมือนกัน ขึ้นกับเพลงและความถนัดของผู้เล่น วิธีที่ปลอดภัยคือถามครูหรือคนทำพิณว่าตัวที่ได้มาตั้งสายแบบไหน แทนที่จะเดาเอาจากความเคยชินกับกีตาร์
- ท่าจับและน้ำหนักเครื่อง รูปร่าง ขนาด และจุดสมดุลของพิณไม่เหมือนกีตาร์ ช่วงแรกข้อมือกับไหล่มักเกร็งโดยไม่รู้ตัว ควรฝึกเป็นช่วงสั้นๆ แล้วพักบ่อยๆ
- บทบาทในวง ในวงพื้นบ้าน พิณมักขึ้นนำและรับส่งกับแคน ซอ หรือเสียงร้อง การรู้ว่าเมื่อไหร่ควรเดินลายเต็มที่และเมื่อไหร่ควรถอยให้เครื่องอื่น เป็นมารยาทของวงที่ต้องเรียนใหม่ คล้ายกับที่คนหัดดนตรีไทยต้องรู้ว่าซอแต่ละตัวรับหน้าที่อะไรในวง
หาที่เรียนและฟังของจริง
ทางที่ได้ผลที่สุดยังเป็นการเรียนกับคนเล่นตัวจริง จะเป็นครูในชุมชน ชมรมดนตรีพื้นบ้านของโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัย หรือกลุ่มคนเล่นพิณในพื้นที่ก็ได้ คลิปออนไลน์ช่วยให้เห็นท่ามือก็จริง แต่ไม่มีใครฟังแล้วบอกได้ว่าตรงไหนยังเป็นสำเนียงกีตาร์อยู่
ถ้ามีโอกาสไปฟังวงพื้นบ้านในงานบุญหรืองานประเพณีของภาคอีสาน ให้สังเกตว่ามือพิณมองใคร รับส่งกับเครื่องไหน และเปลี่ยนลายตอนไหน คนที่กำลังวางแผนเที่ยวปลายปีอาจลองดูอากาศเย็นสบายช่วงหน้าหนาวของกาฬสินธุ์ เพราะจังหวัดนี้ขึ้นชื่อเรื่องดนตรีโปงลาง ได้ทั้งพักผ่อนและได้ยินดนตรีพื้นบ้านในบรรยากาศจริง
ก่อนจะซื้อพิณตัวแรกหรือนัดครู เลือกเพลงจากวงดนตรีพื้นบ้านอีสานมาหนึ่งเพลง ใส่หูฟัง แล้วฟังตั้งแต่ต้นจนจบโดยไม่ทำอย่างอื่น ตามเสียงพิณไปทั้งเพลงและสังเกตว่ามันโต้ตอบกับเครื่องอื่นอย่างไร ฟังแบบตั้งใจเพียงรอบเดียว มือที่จับพิณครั้งแรกจะรู้ว่ากำลังตามหาเสียงแบบไหน