ไม้ที่ใช้ทำกีตาร์กับเรื่องป่าไม้ ทำไมไม้บางชนิดมีกฎควบคุมการค้า
20 ตุลาคม 2569

ป่าไม้ของโลกกำลังเล็กลงทุกปี และพันธุ์ไม้บางชนิดเติบโตช้าจนการตัดเพียงไม่กี่รุ่นก็อาจทำให้หายไปจากป่าได้ ฟังดูเป็นเรื่องไกลตัว จนกว่าคุณจะก้มลงมองแผ่นไม้สีเข้มใต้สายกีตาร์ที่นิ้วกดอยู่ทุกวัน แล้วนึกขึ้นได้ว่า ไม้ชิ้นนั้นก็เคยเป็นส่วนหนึ่งของต้นไม้ในป่าที่ไหนสักแห่ง
เรื่องไม้กับกฎหมายการค้าเป็นหัวข้อที่นักดนตรีหลายคนได้ยินผ่านๆ แต่ไม่ค่อยมีใครอธิบายให้ฟังตรงๆ ด้านล่างคือคำถามที่คนซื้อกีตาร์มักสงสัย พร้อมคำอธิบายแบบกว้างๆ ที่ช่วยให้เข้าใจภาพรวมได้
ไม้แต่ละส่วนของกีตาร์ทำหน้าที่ต่างกันอย่างไร?
กีตาร์หนึ่งตัวมักใช้ไม้มากกว่าหนึ่งชนิด เพราะแต่ละส่วนต้องการคุณสมบัติไม่เหมือนกัน
- ตัวกีตาร์ ในกีตาร์โปร่ง แผ่นหน้าต้องบางแต่แข็งแรงพอจะสั่นและส่งเสียงได้ดี ส่วนแผ่นข้างและแผ่นหลังช่วยกำหนดลักษณะการสะท้อนเสียง ในกีตาร์ไฟฟ้าตัวทึบ ไม้ตัวมีผลต่อน้ำหนักและความรู้สึกเวลาเล่นมากกว่า
- คอ ต้องแข็งแรงและคงรูป ไม่บิดง่ายเมื่ออากาศเปลี่ยน เพราะต้องรับแรงดึงของสายตลอดเวลา
- ฟิงเกอร์บอร์ด ต้องแข็ง ทนการเสียดสีจากนิ้วและสาย และยึดเฟรตได้มั่นคง ไม้ที่ใช้ตรงนี้จึงมักเป็นไม้เนื้อแข็งและหนาแน่น
ไม้เนื้อแข็งสีเข้มที่เหมาะกับฟิงเกอร์บอร์ดและงานตกแต่งหลายชนิด มาจากป่าเขตร้อนที่ต้นไม้ใช้เวลาเติบโตนาน ซึ่งเป็นจุดที่เรื่องการอนุรักษ์เข้ามาเกี่ยวข้อง หากอยากรู้ว่าการเลือกไม้ส่งผลต่อแนวเสียงของกีตาร์ไฟฟ้าอย่างไรเมื่อมองรวมกับปิ๊กอัพและทรงตัว ลองดูการจับคู่ทรงกีตาร์ไฟฟ้ากับแนวเพลงที่เล่น
ทำไมไม้บางชนิดถึงถูกควบคุมการค้า?
เมื่อความต้องการไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งสูงจนการตัดเร็วกว่าการเติบโตของป่า หรือมีการลักลอบตัดอย่างผิดกฎหมาย ประเทศต่างๆ จึงร่วมกันออกกติกาควบคุม กลไกหลักในระดับโลกคืออนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า ไซเตส (CITES)
หลักการคร่าวๆ คือ พืชและสัตว์ที่อยู่ในบัญชีของอนุสัญญาจะถูกจัดเป็นกลุ่มตามระดับความเสี่ยง บางกลุ่มห้ามค้าขายเชิงพาณิชย์เกือบทั้งหมด บางกลุ่มค้าได้แต่ต้องมีใบอนุญาตกำกับ เพื่อให้ตรวจสอบได้ว่ามาจากแหล่งที่ถูกต้อง รายชื่อในบัญชีและรายละเอียดของข้อกำหนดมีการปรับปรุงเป็นระยะ ดังนั้นสิ่งที่เคยได้ยินมาเมื่อหลายปีก่อนอาจไม่ตรงกับปัจจุบันแล้ว
ในหน้าที่ของคนเล่นดนตรี สิ่งที่ควรเข้าใจคือ กฎเหล่านี้ไม่ได้ออกมาเพื่อกลั่นแกล้งนักดนตรี แต่เพื่อให้ไม้บางชนิดยังมีเหลืออยู่ในป่าให้คนรุ่นต่อไปได้เห็น
การดูแลป่าต้นทางเกี่ยวกับคนเล่นกีตาร์อย่างไร?
ไม้ที่มีคุณภาพดีพอจะทำเครื่องดนตรีได้ ต้องมาจากต้นไม้ที่โตเต็มที่ในป่าที่สมบูรณ์ ถ้าป่าถูกทำลาย ไม้ดีๆ ก็จะหายากขึ้นเรื่อยๆ และสุดท้ายผู้ผลิตก็ต้องหาทางเลือกอื่น การดูแลป่าจึงเกี่ยวกับอนาคตของเครื่องดนตรีโดยตรง
ในไทยเองก็มีผืนป่าสำคัญที่คนทั่วไปเข้าไปสัมผัสได้ หนึ่งในนั้นคือป่าดิบผืนใหญ่ของเขาใหญ่ที่ได้รับการยกย่องในระดับโลก การได้ไปเดินในป่าจริงสักครั้ง อาจทำให้มองไม้บนกีตาร์ของตัวเองต่างไปจากเดิม
มีไม้ทดแทนหรือวัสดุใหม่ให้เลือกไหม?
มี และมีมากขึ้นเรื่อยๆ ผู้ผลิตหลายรายหันมาใช้ไม้ที่ปลูกได้เร็วกว่าและหาได้ง่ายกว่า ไม้ที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงเนื้อให้แข็งหรือเข้มขึ้น หรือวัสดุสังเคราะห์ที่ออกแบบมาเพื่อใช้แทนไม้ในบางส่วน เช่น ฟิงเกอร์บอร์ดหรือหย่อง
คำถามที่ตามมาคือเสียงจะต่างไหม คำตอบที่ซื่อตรงที่สุดคือ เสียงของกีตาร์เกิดจากหลายส่วนรวมกัน ทั้งโครงสร้าง ฝีมือการประกอบ สาย และการปรับตั้ง การเปลี่ยนไม้เพียงชิ้นเดียวอาจมีผลต่อความรู้สึกบ้าง และไม่มีไม้ชนิดเดียวที่ตอบโจทย์ทุกมือและทุกหู ทางที่เชื่อถือได้กว่าคือลองเล่นด้วยมือและฟังด้วยหูของตัวเอง
ช่างทำกีตาร์ฝีมือบางคนก็สนใจเรื่องที่มาของไม้เป็นพิเศษ และเลือกไม้จากแหล่งที่ตรวจสอบได้ หากสนใจเปรียบเทียบเรื่องนี้ ลองอ่านความต่างระหว่างกีตาร์ฝีมือช่างกับกีตาร์สายการผลิต
คนซื้อกีตาร์ควรเช็กอะไรบ้าง?
สำหรับการซื้อใช้เองในประเทศ สิ่งที่ทำได้ไม่ยากคือ
- ซื้อจากร้านหรือผู้ผลิตที่บอกได้ว่าเครื่องใช้วัสดุอะไร และมาจากไหน
- เก็บใบเสร็จและเอกสารประกอบที่มากับเครื่องไว้ เผื่อต้องใช้ยืนยันในอนาคต
- ระวังเครื่องมือสองที่อ้างว่าใช้ไม้หายากโดยไม่มีหลักฐานใดๆ ประกอบ
เรื่องจะซับซ้อนขึ้นเมื่อต้องพาเครื่องดนตรีข้ามพรมแดน ไม่ว่าจะไปเล่นงาน ไปเรียน หรือขายให้คนต่างประเทศ เพราะบางประเทศอาจขอดูเอกสารยืนยันวัสดุของเครื่อง ส่วนเรื่องการแพ็กและการขึ้นเครื่อง มีรายละเอียดอยู่ในการเตรียมกล่องเมื่อต้องบินพร้อมกีตาร์หรือเบส
ก่อนพาเครื่องดนตรีเดินทางไปต่างประเทศ ควรตรวจสอบเอกสารและข้อกำหนดล่าสุดกับหน่วยงานที่ดูแลเรื่องการค้าพืชป่าและด่านศุลกากร ทั้งของไทยและของประเทศปลายทาง เพื่อให้แน่ใจว่าเครื่องที่คุณรักจะได้กลับบ้านพร้อมกับคุณ