MusicMastersShop

ซอด้วงกับซออู้ เสียง รูปร่าง และบทบาทในวง หัดตัวไหนก่อนดี

ซอด้วงกับซออู้ เสียง รูปร่าง และบทบาทในวง หัดตัวไหนก่อนดี
ที่มา: Wikimedia Commons

ซอไทยมีจุดที่ทำให้คนเล่นไวโอลินหรือเชลโลต้องปรับตัวตั้งแต่วินาทีแรก คันชักไม่ได้สีอยู่ด้านบนของสาย แต่สอดอยู่ระหว่างสายทั้งสองเส้น และถอดแยกออกจากตัวซอไม่ได้ จะสีสายไหนก็ใช้วิธีดันหรือดึงหางคันชักให้แนบกับสายเส้นนั้น

ซอด้วงและซออู้เป็นซอสองสายที่ใช้หลักนี้เหมือนกัน แต่พอจับจริงแล้วกลับให้ความรู้สึกต่างกันมาก

ซอด้วง

รูปร่าง

กะโหลกของซอด้วงเป็นทรงกระบอก ด้านหน้าขึงด้วยหนังบางๆ ตัวกะโหลกเล็กกว่าซออู้ คันทวนยาวตรงขึ้นไปถึงลูกบิดสองอันที่ใช้ตั้งเสียง เวลาถือจะวางกะโหลกไว้บนขาหรือตักแล้วตั้งคันซอขึ้นในแนวตั้ง

เสียง

เสียงซอด้วงสูง แหลม และคม ได้ยินชัดแม้อยู่ในวงที่มีเครื่องหลายชิ้น คนที่เคยเล่นไวโอลินจะรู้สึกว่าโทนใกล้เคียงกับช่วงเสียงสูงที่คุ้นเคย แต่มีสำเนียงเฉพาะจากหนังหน้าซอปนอยู่ ฟังแล้วรู้ทันทีว่าเป็นเครื่องไทย

บทบาท

ในวงเครื่องสาย ซอด้วงมักทำหน้าที่เป็นผู้นำ เดินทำนองหลักและมีลูกเล่นถี่ๆ อยู่ด้านบน คนเล่นซอด้วงจึงต้องจังหวะแม่นและได้ยินชัด เพราะเครื่องอื่นในวงฟังและตามไปด้วย ใครอยากเห็นภาพรวมว่าซอสองตัวนี้อยู่ตรงไหนของวงไทยแต่ละแบบ อ่านต่อได้ที่ ความต่างของวงปี่พาทย์ วงเครื่องสาย และวงมโหรีเวลาฟัง

ซออู้

รูปร่าง

จุดเด่นที่เห็นแล้วจำได้ทันทีคือกะโหลกทำจากกะลามะพร้าว ด้านหน้าขึงด้วยหนัง ตัวกะโหลกใหญ่กว่าซอด้วง และด้านหลังมักเจาะลวดลายเป็นช่องให้เสียงออก คันทวนยาวและมีลูกบิดสองอันเช่นเดียวกัน

เสียง

เสียงซออู้ทุ้ม นุ่ม และมีความกลมจากโพรงกะลา คล้ายเสียงช่วงกลางต่ำของเชลโลที่ถูกย่อให้เล็กลง โน้ตยาวๆ ของซออู้ฟังแล้วชวนเศร้าหรืออ่อนหวานได้ง่าย นักดนตรีไทยจึงมักใช้ซออู้กับท่อนที่ต้องการอารมณ์

บทบาท

ในวง ซออู้ไม่ได้แข่งกับซอด้วง แต่เล่นสอดแทรกและหยอกเย้าทำนองหลัก บางช่วงเดินโน้ตห่างกว่า บางช่วงเติมเสียงทุ้มให้วงหนาขึ้น ทำให้ภาพรวมของวงไม่บางจนเกินไป

ส่วนที่ซอทั้งสองตัวใช้ร่วมกัน

หางคันชักของซอแบบดั้งเดิมทำจากขนหางม้า และต้องถูยางสนให้ขนเกาะสายได้จึงจะเกิดเสียง คนที่สนใจเรื่องม้าในชีวิตจริงมากกว่าในเครื่องดนตรี อาจอ่านเรื่อง ชีวิตประจำวันของม้าที่ลากรถม้าในเมืองลำปาง ต่อได้ เป็นอีกมุมของสัตว์ที่ผูกพันกับวิถีไทยมานาน

การดูแลซอทั้งสองตัวคล้ายกัน หลังเล่นเสร็จควรเช็ดผงยางสนที่ติดอยู่บนหนังหน้าซอและบนคันทวนออก หลีกเลี่ยงการใช้นิ้วจับหางคันชักเพราะคราบมันจากมือทำให้ขนลื่นจนสีไม่ติด และเก็บซอในที่ไม่ร้อนหรือชื้นเกินไป เพราะหนังหน้าซอไวต่ออากาศ เสียงจะเปลี่ยนเมื่อหนังตึงหรือหย่อน

ถ้าจะเริ่ม หัดตัวไหนก่อน

ครูดนตรีไทยหลายท่านแนะนำให้เริ่มจากซอด้วง เพราะช่วยให้ฝึกความแม่นยำของนิ้วและจังหวะได้ชัด และเป็นพื้นฐานที่ต่อยอดไปเล่นซอตัวอื่นได้ แต่ก็มีครูที่ให้เริ่มจากซออู้ เพราะเสียงนุ่มกว่าจึงฟังเพลินขณะฝึกช่วงแรก และไม่บาดหูคนในบ้าน

สำหรับคนที่มาจากเครื่องสายสากล ให้ลองคิดจากสิ่งที่ชอบฟัง ถ้าชอบเสียงสูงที่เดินทำนองเร็ว ซอด้วงจะตอบโจทย์ ถ้าชอบเสียงต่ำที่ลากยาวและมีอารมณ์ ซออู้จะดึงให้อยากซ้อมต่อ ส่วนคนที่ถนัดเครื่องดีดอย่างกีตาร์และอยากลองเครื่องไทยแบบที่ใช้ทักษะเดิมได้มากกว่า อาจเริ่มจาก การต่อยอดจากกีตาร์ไปหัดพิณอีสาน ก่อนก็ได้

ไม่ว่าจะเลือกตัวไหน ท่านั่ง การจับคันชัก และการวางนิ้วของซอไทยต่างจากเครื่องสายสากลพอสมควร การมีครูดูในช่วงแรกช่วยกันนิสัยผิดได้มาก ถ้ากำลังจะเริ่มเรียน ลองดูวิธี เตรียมคำถามสำหรับคาบแรกกับครูดนตรี ไว้ก่อน

ก่อนตัดสินใจซื้อ ลองแวะร้านเครื่องดนตรีไทยแล้วขอจับทั้งซอด้วงและซออู้ สีดูสักสองสามเสียง หรือถามครูให้ช่วยดูเครื่องให้ มือและหูของคุณจะบอกได้เร็วกว่าการอ่านว่าตัวไหนเหมาะกับคุณ